De kerk had in deze tijd overal een vinger in de pap. Dus ook op de kermis. Kerkfeesten vloeiden over in vroege kermissen.
Na 1000 werd op grote schaal begonnen met het bouwen van kerken. Vanaf deze tijd werden er ook archieven aangelegd. Kerkwijdingen en heiligendagen waren aanleiding tot feestelijkheden. Veel kermissen gaan op dergelijke middeleeuwse religieuze gebeurtenissen terug. Die kerkelijke oorsprong is over heel Europa nog terug te vinden in de taal. Het oude Engelse woord voor kermis is kirkmass, kerkmis dus. Ook in het Duits, Frans, Italiaans en Nederlands zie je dezelfde elementen ‘kerk’ en ‘mis’. Kijk maar naar de woorden kirmes (eigenlijk Kirchmesse), kermis (eigenlijk kerckmisse) en kermesse. Voor de Reformatie vielen de meeste kermissen samen met de naamdag van de plaatselijke patroonheilige. Gaandeweg echter werd het amusement belangrijker dan de kerkelijke aanleiding. Niet alleen de plaatselijke bevolking genoot van deze feestelijkheden. Er kwamen ook veel pelgrims op af.
D. Vinckboons graveerde deze plattelandskermis, waarschijnlijk aan het eind van de 16de of het begin van de 17de eeuw.
Scène uit de Processie van het Heilig Sacrament van Mirakelen in Nijvel. De afbeelding dateert uit de jaren dertig van de vorige eeuw.
Processies hebben hun wortels in de middeleeuwse verering van heiligen en hun relikwieën. Dergelijke feestelijkheden hadden zowel christelijke als oudere, heidense elementen. Heiligen werden op een plechtige, maar levendige manier herdacht. Heiligenbeelden, massa’s bloemen, schitterende gewaden, kaarsen en muziek droegen bij tot een indrukwekkende sfeer. Na afloop van zo’n processie was het tijd voor feest. Er traden allerlei artiesten op. Er werd bier en wijn geschonken en er was volop gebak en gebraad. Veel hedendaagse kermissen en markten stammen rechtstreeks van een religieuze processie af.
Een Russische Schommel op een kermis in het Turkse stadje Péra, in 1817.
Eerste Paasdag 1817: een zogenaamd Bairamfeest in het centrum van het Turkse Péra. De hier afgebeelde Russische Schommel is de voorloper van het reuzenrad. Het ding werd voor het eerst vermeld door de globetrotter Peter Mundy. Die zag er een in 1620 op een Turks Bairamfeest. In de 18de eeuw kon je over heel Europa Russische Schommels op kermissen tegenkomen. In Rusland en het Nabije Oosten bleven ze erg populair.
Illustratie uit het boek Belacchende werelt door A. van de Venne. Het boek verscheen in 1635.
De viering van het feest van Sint Jozef (San Giuseppe) in Marzabotto (Italië) is aanleiding tot een kermis en processie. De foto dateert van circa 1940.
Een religieuze processie tijdens de kermis van Maastricht, rond 1920.